Рамис Латыпов – Чәчәк: яңа кимәлгә күчеш (страница 1)
Рамис Латыпов
Чәчәк: яңа кимәлгә күчеш
Алчәчәк гомеренең соңгы мизгеле килеп җиткәнен аңлады.
– Бәхил булыгыз!
Бәлки мине күрмәс дип уйлаган, котылырына ышанган иде ул…
Яз бит инде! Күкләр биек, шунда ак болытлар, яңа дөнья яралган исне алып килгән әче җил. Язга чыктык бит, язга чыктык! Озын кышлардан соң исән калгач, инде ничек тә яшисе иде.
Шулкадәр тырышып гомер ит һәм шулай тиз генә китәсе дәме? Инде язны күрдек, исән калдык дип уйлаган бер мәлдә үлем килер дип кем уйлаган… Әмма якты хыяллар белән яшәгәндә иснәнеп дошман килеп чыкты һәм бернинди саклану чарасы булмаган бичара Алчәчәкне авызына капты.
– Хушыгыз!
Бу – Алчәчәкнең якты дөньяда салган соңгы авазы. Саф һавалы дөнья, кардан арынып килгән әче җилле болын юкка чыкты, ул караңгы кайнар төрмәгә эләкте.
Якты дөньдан китәр алдыннан хәтер кирегә сүтелә башлый икән. Вакыт агышы акрыная, үткәннәр күз алдыннан үтә. Үз аңлаган гомереңнең генә түгел, моңа кадәр булган генетик хәтердәге мизгелләр дә искә төшә.
Алчәчәкнең дә үткән тормышы бар ваклыклары белән ясалган рәсем кебек пәйда булды. Әнә – түбәләре күккә тиярдәй булып торган таулар, тау читләрендә үзәнлекләр, саф сулы елга ага… Шунда ук очсыз-кырыйсыз тоелган дала башлана. Биек-биек күк, Кояш… Шул тау битендәге үзәнлектә кызыл, сары, ак, ал чәчәкләр җилдә тирбәлә… Шунда ук Алчәчәк тә, Кояш нурларында хозурлана… Тирмәләр янында атка атланган ирләр каядыр китәргә җыена… Тирмәдә калучы карт ана Алчәчәкне калканына барс сурәте төшкән егеткә суза:
– Ул – синеке! Сакла! Югалтма! Аны югалтсаң, үзеңне дә югалтырсың!
Егет Алчәчәкне күкрәгенә кыса…
Бу – Каф таулары, аның артларында Каф тау арты җеннәре яши. Бу кешеләрнең китү сәбәбе дә шул, шуңа китә алар. Дөньялар бик матур булса да, Каф тау арты җеннәре белән бергә яши алмыйлар.
…Алчәчәкнең әҗәле тиз генә җитмәгән булган икән, шуңа да хәтер йомгагы сүтелүдән туктап, бу дөньяга әйләнеп кайтты. Кайнар төрмәдә ялгыз түгел икән бит ул. Янәшәсендәге җан дусларын тойды. Алчәчәк белән бергә салкын авыр кышларны узган Канәфер, Акчәчәк, Йонча да шушында икән ләбаса. Явыз мыек аларны да эзләп тапкан.
– Бетүебез шул микәнни? – Канәфер уртак сорауны бирде.
Җавап бирүче булмады. Һәркайсы да бу сорауга җавапны белә.
…Бер катырып, бер җебетеп үзәккә үткән бу яз Әрлән өчен яман булды. Көздән тырышып җыеп куйган азыгының күбесен кышын кабан актарып ашап китте. Ул күрмәгәннәре, чәчелеп калганнары белән ялганып язга кадәр ничек тә суза алды. Әмма кисәк катырды да, бар булганы югалды – боз астында калды, җебеткәнче аларга төшеп җитәрмен димә. Шуңа да Әрлән яшеренгән урыныннан көпә-көндез чыгып эзләнеп йөрергә мәҗбүр. Чын яз җиткәнче кар эреткән урыннардагы вак-төяк орлыклар белән тамак ялгасаң гына.
Әрләннең бүгенге сәяхәте уңышлы башланды. Кардан әрчелгән җирләрдә шактый орлыклар тапты. Аннары да актарынып йөргәндә бик тә үзенчәлекле тәмле ис сизде. Тырнаклары белән актарды да моңа кадәр бу якларда булмаган зур орлыкмы, тамырмы табып алды. Исеннән үк сизелеп тора – бу бик тәмле һәм туклыклыга охшаган. Әле шуның янында үзенә таныш үсемлекләрнең дә орлыклары күп булып чыкты. Әмма Әрлән аларны ашарга ашыкмады. Бүгенгә җиткән – иртәгесе көнне дә уйларга кирәк. Шуңа да авызына кергән орлыкларны йотмады, авыз эченә җыеп куйды. Менә шул чакта аңына килде дә инде Алчәчәк…
Бичара чәчәкләр, әлегә исән калганлыкларын аңласалар да, гомерләре белән хушлаштылар – хәзер ашалмыйча, аннары ашалдың ни, барыбер бер әҗәл…
– Хушыгыз, дуслар! Хушыгыз! Якты болынны бүтән күрергә язмагандыр инде!
Ә Әрлән, җитәрлек азык тапканына сөенеп, үзенең өне ягына таба йөгерде. Әмма комсызланып, кардан әрчелгән тагын бер урынга тукталасы итте. Менә-менә, монда Эт Сүсәне орлыклары качып калган икән, менә-менә…
Шуларга алданып, әрәмә ягындагы кычыткан сабаклары арасыннан посып килгән Төлкене бик соң күреп алды. Күргәч чын көченә йөгереп карады, әмма өлгермәде – җирән явыз, ике сикерүдә янына килеп җитеп, үткен тешләре белән шартлатып сыртыннан каптырып алды. Әрләннең сыны катып авызы ачылды, кич ашармын дип җыйган орлыклары язгы кояшта җебегән җиргә коелды…
Төлке исә ялт-йолт кына як-ягына каранды да, кире кычытканнар арасына йөгерде.
Чәчәкләр укмашкан килеш җиргә коелышты:
– Без исән!
– Котылдык!
Әле генә үләбез дип уйлаган үләннәр котылдык дип чиксез сөенде. Салкын туфрак та бик якын тоелды аларга Әрлән төрмәсеннән соң.
Канәфер хәвефле тавышы белән барысының да кәефен алды.
– Тагын берәр тычкан-фәлән килсә, бетте баш! Без кояш күзендә ятабыз, берәрсе күрсә, тагы элә дә китә инде.
Әле генә шатланышкан чәчәкләр пошаманга төште:
– Бәлки күрмәс әле…
– Аны Төлке ашады бит инде…
Шул рәвешчә бер-берсен юатырга тырыштылар. Әмма Канәфернең сүзе бетәмени:
–
Җир йөзендә тычкан-фәләннәр бетәрме?.. Әрләне үлсә, башкалары килүе бар. Бу юлы инде сакларга алып калмас, авызына алуга корсагына озатыр.
Котылу шатлыгын ямьсезләгән өчен Канәферне бераз орышып алдылар. Әмма белә иде чәчәкләр аның хаклы икәнен. Орлыкларга туфрак астына кереп качарга кирәк. Мондый көннәрдә җир өстендә исән калу икеле. Көннәре ышанычлы түгел. Көндез җылыта, төнлә катыра – я кояш яндыра, я боз харап итәчәк, кар сулары белән агып китүең дә бар. Гасырлар буе килгән картлар акылы шулай ди. Туфрак астында качып ятудан да ышанычлысы юк.
– Ничек кенә туфрак астына керергә дә исән калырга? – дип баш ватты орлыклар. Әмма алар бу яктан чарасыз иде. Аларга табигать орлык халәтендә хәрәкәтләнү мөмкинлеге бирмәгән.
Башкаларны юатырга тырышып, Алчәчәк сүз катты:
– Бер җае чыгар әле. Исән калырбыз! Менә күрегез дә торыгыз!
– Рәхмәт!
– Менә рәхмәт җылы сүзеңә! – дип куанышты чәчәкләр.
– Әйдә, безгә үзең турында сөйлә әле, – диде Канәфер.
– Әйе-әйе, үзең турында сөйлә! Ничекләр килеп эләктең син монда?
Алчәчәк бу хакта инде әллә ничә тапкыр сөйли. Гел сөйләтәләр аннан бу турыда. Алчәчәкнең таулар, далалар һәм шул даладагы гаҗәеп чәчәкләр турындагы хикәятләре никтер бик кызык тоела барысына да. Аның үзен дә әсәрләндерә ул истәлекләр. Бу болын үзенең яңа ватаны булса да, ерак туган җирен һәм андагы кардәшләрен берничек тә оныта алмый. Алчәчәк чәчәкләргә шул бөек таулар, ак барслар һәм киң далалар турында озаклап сөйләргә керешмәкче иде, кинәт нидер сизенеп, бүленеп калды.
Бер төркем вак кошлар тау битендәге кардан әрчелгән урынга кунды. Чыркылдашып, сикергәләп орлыкларны тиз-тиз чүпли башладылар.
– Ах, туганнар, бәхил булыгыз! – диеште чәчәкләр.
– Менә сөен син язга чыктым дип…
Кошлар бер урындагы орлыкларны чүпләп бетергәч, кисәк күтәрелеп китеп, пырхылдап бер тапкыр әйләнеп алгач, нәкъ Алчәчәкләр яткан тирәгә килеп кундылар. Чәчәкләр, котлары алынып, туфракка сыенды. Болар сиңа Әрлән түгел – капкан ризыкларын яшереп маташмый…
Әмма көтмәгәндә котылу килде. Кошчыклар ничек тиз килгән булса, шулай ук тиз генә күтәрелеп тә китте.
Болынга кешеләр килгән икән. Читекле кешеләр.
Кардан әрчелгән урынга бер малай килеп иелде. Түгәрәк битле, бик шат йөзле малай иде ул. Кар эрегән урыннан нидер эзләнә сыман.
Аның артыннан балта тоткан ир күренде. Малай бу иргә шулкадәр охшаган, әйтерсең лә гөмбә астыннан төртеп чыккан бәләкәй гөмбәчек инде. Алчәчәк таныды – аны бу якларга алып килгән малай да нәкъ шушындый иде бит. Шул малай түгелме соң бу?
Малай кулындагы таягы белән кардан әрчелгән урынны актарып уйный башлады. Әтисе дә шат иде. Быел уңыш әйбәт булыр, дип куанып торганы, киләчәккә ниндидер ниятләре бар икәне күренеп тора иде аның.
Малай читек башы белән пычракны казып карады. Әтисе аңа пычранмаска кушты бугай. Әмма малай, әтисенең борылуыннан файдаланып, кушаяклап пычракның күзенә – орлыклар яткан урынга сикерде. Читек астындагы пычрак як-якка сибелде. Әтисе тавышка борылып карады. Малай, көлә-көлә, кар өстеннән йөгерде. Әтисе дә улы уенына кушылды – артыннан куып китте.
Алар китте, ә чәчәкләр шат калды. Әле генә кояш күзе астында яткан орлыклар барысы да туфрак юрганы астына кереп китте.
– Кемнәр исән? – дип белештеләр. Кемнәр генә юк иде монда! Меңьяфрак, Болын борчагы, Сары Мәтрүшкә, Тукранбаш, Болын бөтнеге, Кузгалак. Чыпчыкныкы да, чыны да. Юа да бар иде әле. Әнис! Җиләк!
– Без исән! Без бергә! – дип куанышты чәчәк орлыклары.
Һиндыба юк иде.
– Ул кая китте икән? – дип сорады Кындырак, борчылып.
Калганнар дәшмәде.
– Без дә монда әле, туганнар, – диде кемдер. Бака яфрагы белән Алабута икән алары.
– Сез ничек монда килеп эләктең? – диде Алчәчәк.
– Читеккә ияреп!
Алабута белән Бака яфрагына бүтән сүз әйтүче булмады. Болын чәчәкләре генә түгел, болар үзләре дә киләчәктә бу болында яши алмаячакларын чамалый иде. Аларның урыны түгел шул ул! Әмма әгәр дә кемнедер каядыр язмыш китереп ташлаган икән, аның да яңа урында яшәр өчен көрәшергә хакы бар.
Калганнар шуңа да сүз әйтмәде. Яшәсен! Алар дөньясында бөтен Чәчәккә дә урын җитә. Яшәр көчең булса, һәркемгә дә урын бар.