Микаель Ниеми – Vittuladan məşhur musiqi (страница 8)

Kinnekullenin dəniz səviyyəsindən 306 metr yüksəklikdə olduğunu öyrəndik. Lakin hündürlüyü 348 metr olan Kaymavaara dil tapmadı. Biz İsveçin cənubundakı dağlıq ərazilərdə dörd qüdrətli çayı – Viska, Ata, Qusma və ya hər hansı mədə ağrısını əzbərləmişdik. İllər sonra bu çayları öz gözlərimlə gördüm. Maşını saxladım ki, görüm nə cür şeylərdir. Lakin onlar kiçik axınlar idi, bir qarış dərinlikdə idi. Hətta Kaunisjoki və ya Liviöjoki bunlardan daha böyük idi.

Mədəni cəhətdən mən də eyni yadlaşmanı hiss edirdim.

– Siz cənab Kantareli görmüsünüz?

Bu suala düz “yox” cavabını verə bilərdim. Yox, mən nə cənab, nə də xanım Kantareli görməmişdim. Onlar bizim yaşadığımız yerdə böyüməyiblər.

Bəzən Əmanət Bankından “Uğur Pul” adlı jurnal gəlirdi, üz qabığında köhnə ardıc ağacının loqosu var idi. Bu jurnalda deyilirdi ki, pulumuzu saxlasaq, o ağac qədər böyüyəcək. Amma Pajalada və onun ətrafında ardıc ağacı yox idi; ona görə də anladıq ki, bu reklamda səhv bir şey var. Jurnalın krossvord tapmacası da eyni idi. Qarşımızda həmişə beş hərfli “sərv ağacı kimi hündür ağac” olub. Cavab: Ardıc. Amma bizim yaşadığımız yerdə ardıc dizə qədər hündürlüyündə kiçik, dağınıq kol idi.

Musiqi dərsləri başqa bir sahə idi. Müəllimimiz böyük, forması pozulmuş maqnitofon çıxarıb stolunun üstünə qoydu. Bu, önü müxtəlif tənzimləmə düymələri ilə doldurulmuş nəhəng bir sandıq idi. Müəllimimiz yavaş-yavaş lentə yapışdırıb hazırlayır, sonra mahnı dəftərlərimizi bizə paylayırdı. Bayquş kimi gözləri ilə bizə baxıb maqnitofonu işə salardı. Makaralar fırlanmağa başlayacaq və dinamiklərdən şən və canlı melodiya səslənəcəkdi. Stokholm ləhcəsi ilə canlı qadın səsi həyəcanla oxuyurdu. Sonra həvəslə, qışqıra-qışqıra bizə tam musiqi dərsi verirdi. Qrupun tələbələri Stokholmdakı Naka Musiqi Məktəbindən idilər və mən bu gün də düşünürəm ki, niyə bu mələk cənubluların zəng çiçəkləri, primroslar və digər tropik bitkilər haqqında nəğmələrini dinləməyə məcburuq. Bəzən bu tələbələrdən biri solo oxumağa başlayırdı və ən pisi o idi ki, onlardan birinin mənimlə eyni adı var idi.

“İndi bunu mənim üçün təkrarlaya bilərsənmi, Matias?” – deyə qadın deyərdi və qız uşaq soprano səsi otağı cingildələndirdi. Bu zaman bütün sinif mənə baxırdı, gah gülür, ya da gülürdü. Yer yarılsa da, kaş içəri girə bilsəm.

Bir neçə pedaqoji iterasiyadan sonra bizim həmin kollektivi birlikdə müşayiət edəcəyimiz gözlənilirdi. Vyana Uşaq xoru Kermit Qurbağa Ansamblının müşayiəti ilə. Müəllimimizin gözlərindən polad şırıltılar tökülür, qızlar çəmənlikdə küləyin uğultusu kimi astadan oxumağa başlayırdılar. Amma biz oğlanlar balıq kimi susardıq, ancaq müəllim dönüb bizə baxanda dodaqlarımızı tərpətərdik, vəssalam. Oxumaq kişilər üçün uyğun deyildi. Biz susurduq.

Zamanla anladıq ki, yaşadığımız yer əslində İsveçin bir hissəsi deyil. Biz orada Ezkaza bağlı idik. Biz şimalda sadəcə bir əlavə idik. Kənardan sahilə qədər isveçli sayıla biləcək bir neçə insanın yaşadığı boş ərazilərin az olduğu bir yerdir. Biz fərqli idik, bir az axsaq, bir az nadan, bir az sadəlövh idik. Bizim maralımız, kirpi və bülbülümüz yox idi. Bizim də məşhurlar və ya böyük əyləncə parklarımız yox idi. Nə işıqfor, nə malikanə, nə də böyük torpaq sahibləri. Tornedalen Fin dilində yalnız minlərlə ağcaqanad, lənət və kommunistimiz var idi.

Biz yoxsulluq içində böyümüşük. Bu elə bir maddi yoxluq deyil; Bizi öz piyimizdə qovurdular, amma kimliyimiz yox idi. Biz heç kim idik. Ailələrimiz də belədir. Bizim əcdadlarımız İsveç tarixində heç bir iz qoymayıb. Soyadlarımızı yazmaq çətinliyini bir kənara qoysaq, onları tələffüz etmək Real İsveçdən şimala keçən müəllim əvəzediciləri üçün demək olar ki, mümkün deyildi. Heç birimiz "Uşaqların Sevimli Ailə Mahnıları"na yazmağa cəsarət edə bilməzdik, çünki İsveç Radiosu bizim Finlandiyalı olduğumuzu düşünürdü. Yaşadığımız kəndlər xəritələrə daxil edilməyəcək qədər kiçik idi. Dövlət yardımı sayəsində çətinliklə dolanırdıq. Ailə təsərrüfatlarının batdığının, əkin sahələrinin çalı ağacına çevrildiyinin şahidi olduq. Ərimə dönəmində qadağadan əvvəl Torne çayı ilə axırıncı kütüklərin axdığını gördük, qırx güclü meşəçi dizel sızan qar arabası ilə əvəz olundu və atalarımız ağır iş əlcəklərini çıxarıb uzaq Kirana mədənlərinə işə getdilər. İmtahan nəticələrinə görə ölkədə sonuncu olmuşuq. Süfrə mədəniyyətimiz yox idi. Evin içində yun papaq geyərdik. Göbələk yığmırdıq, tərəvəz yemirdik, xərçəngkimilər məclislərimiz də yox idi. Söhbət etməkdə, şeir oxumaqda, hədiyyələr bağlamaqda və nitq söyləməkdə dəhşətli idik. Çöldə gəzirdik. Biz nə tam fin kimi fincə danışa bilirdik, nə də tam isveçli kimi isveçli.

Biz böyük heç kim idik.

Yalnız bir çıxış yolu var idi. Əgər kiçik bir şey olsa belə, başqa bir şey olmaq istəyirsənsə, yalnız bir imkan var idi: başqa yerə köçmək. Bunun həyatda yeganə şansımız olduğuna inanaraq, səbirlə köçəcəyimiz günü gözlədik və yola davam etdik. Bizi Vasterasda əvəzləyə bilərdilər. Və ya Lundda. Södertaljedə. Arvikada. Borasda. İnanılmaz bir köç var idi. Bizi dəstə-dəstə aparırdılar və kəndi boşaldırdı-lar, amma nədənsə bu, könüllü bir hərəkət kimi görünürdü. Bu saxta müharibədir.

Cənubdan ancaq meyitlər qayıdıb. Yol qəzalarında ölən insanlar. İntihar edənlər. Və sonda QİÇS-ə tab gətirənlər. Pajala qəbiristanlığının ağcaqayınları arasında donmuş torpaqda qazılaraq basdırılmış ağır tabutlar.

Evə dönüş. Kotimaasa.

Niylanın evi çaya baxırdı və Pajalanın ən qədim hissələrin-dən birində idi. Əvvəlki əsrdən qalma bu geniş və möhkəm evin uzun divarları boyunca böyük pəncərələri var idi, pəncərələri kiçik çərçivələrlə bölünürdü. Ön fasadı diqqətlə araşdırdıqda əlavələrin harada edildiyini görə bilərsiniz. Onun iki ayrı sobadan çıxan iki bacası hələ də ayaq üstə idi. Ev tək soba ilə qızdırmaq üçün çox böyük idi. Lestadianlığın zirvəsində bu ev boz təbiətə malik idi, 1940-cı illərdə ənənəvi Falu qırmızısına, pəncərə eşikləri isə ağ rəngə boyanmışdı. İti künclər yeni dəbdə bəzədilmişdi ki, onlar evi böyük bir tövlə ilə darmadağın etməsinlər ki, bu da milli arxivçilərin və zövqlü insanların narahatlığına səbəb olub. Çayın hər iki tərəfində minilliklər boyu ərimə axınının sürüklədiyi lillə qidalanan məhsuldar otlaqlar var idi, bunun sayəsində inəklər kökəlmiş və südlə zəngin idi. Bir neçə əsr əvvəl, ilk mühacirlərdən biri məhz bu yerdə ağcaqayın qabığından hazırlanmış çantasını çıxarıb özünə kiçik bir ferma qurmuşdu. Amma otlaqlardakı ot illərdir biçilməmişdi. Hər tərəf tikan və kollarla örtülmüşdü. İndi bu yer tutqunluqdan çürüyürdü. Bura qonaqlar üçün qonaqpərvər yer deyildi, döyülən uşağın içinə basdırılmış qəzəb kimi soyuq idi.

İnək tövləsi hələ də dik idi, lakin illər keçdikcə tövlə və qaraj kimi istifadə olunurdu. Məktəb bitmişdi və mən Niyla ilə evə qayıtmışdım. Həmin gün üçün velosipedlərimizi dəyişdik. Niyla yəhəri və aşağı sükanı ilə olduqca dəbdəbəli olan velosipedimi aldı. Mən onun Hercules velosipedini sürürdüm. Üçüncü kursda oxuyan quldurlardan biri olan Niyla hər dəfə Niyla bu velosipedlə keçəndə qışqırdı: "Yalnız əyri ayaqları üçün!" Onların evinə çatan kimi Niylə məni sürüyüb inək tövləsinə apardı.

Biz səssizcə balta ilə yonulmuş sıldırım pilləkənlə yuxarı qalxdıq, pilləkənləri sanki bir əsr əvvəl cilalanmış kimi görünən çardağa. Yarı qaranlıq idi; günorta günəşinin içəri girdiyi kiçik bir pəncərə var idi. Hər yer zibillə dolu idi. Zədələnmiş mebel, paslı dəyirman, emaye vedrələr, bükülmüş iy verən xalçalar. Tam uzunluqlu kitab şkafı ilə örtülmüş divarın qarşısında dayandıq. Onun rəfləri köhnəlmiş, qəhvəyi dəri arxaları olan cildlərlə dolu idi. İstər isveç, istərsə də fin dillərində dini traktatlar, xütbələr topluları, xristian kilsəsinin tarixinə dair kitablar. Köhnə Məktəbin çardaq kitabxanasında gördüklərimi saymasaq, bu qədər kitabı bir yerdə görməmişdim. Qəribə, narahatedici bir şey idi. Çox kitab. Kim bu qədər kitab oxuyar? Bəs niyə bu inək tövləsində utanc verici bir vəziyyət kimi gizlənirdilər?

Niyla məktəb çantasını açıb Li və Lonun oynadığı oxu kitabını çıxardı. Bizdən ev tapşırığı üçün bir parça hazırlamağı tapşırdılar və o, yöndəmsiz, uşaq barmaqları ilə vərəqlədi və axtardığı yeri tapdı. O, hərfləri bir-bir çox diqqətlə tələffüz etməyə başladı, eyni zamanda onlardan söz əmələ gətirmək üçün çox səy göstərdi. Sonra ondan bezdi və kitabı şaqqıldadıb bağladı. Mən nə baş verdiyini deyə bilməmişdən o, cəld onu pilləkənlərdən aşağı atdı. Kitabın üz qabığı kobud taxta döşəməyə çırpıldı.

Şübhəli baxışlarla Niylaya baxdım. Gülümsədi, yanaqları qızardı, uzun dişli tülkü kimi görünürdü. Sonra əlini o nəhəng kitab şkafına yaxınlaşdırdı, yumşaq üz qabığı olan kiçik kitabça çıxardı və cəsarətlə pilləkənlərdən aşağı atdı. İpək kimi vərəqləri havada qanad çalan bu kitab da yerdə idi. Bu kitabların ardınca bir neçə qalın kompilyasiya gəldi, onların qəhvəyi arxaları havada uçduqdan sonra yerə yapışdı.

Niyla cəlbedici baxışlarını mənə çevirir. Həyəcandan ürəyim döyünür, əlimi kitaba uzatdım. Onu rəfdən götürüb pilləkənlərlə aşağı atdım və bir neçə cırıq vərəq havada çırpınarkən kitab təkər arabasına düşdü. Bu çox əyləncəli idi. Biz özümüzə qapıldıq və daha çox kitab atmağa başladıq. Bir-birimizi təhrik edir, rəfləri bir-bir boşaltır, kitabları havaya atıb, futbol topları kimi təpikləyir, nəfəsimiz kəsilənə qədər gülürdük.