Джон Стейнбек – Гронкі гневу (страница 117)

— Больш ты нікога не заб'еш, Том?

— Ну што ты. Я вось пра што думаю: раз я ўжо на ўцёках, дык, можа, мне… Чорт, я яшчэ не ва ўсім разабраўся. Ты цяпер мяне не трывож. Не трывож мяне, ма.

Яны памаўчалі, седзячы ў чорнай, як вугаль, цемры пад кустамі. Потым маці сказала:

— Як жа я пра цябе даведаюся? Цябе могуць забіць, а я нічога ведаць не буду. Ці пакалечаць. Як я даведаюся?

Том нявесела засмяяўся:

— Можа, Кейсі праўду казаў: у чалавека сваёй душы няма, а ёсць толькі часцінка адной агульнай душы… Значыць, тады…

— Што тады, Том?

— Тады ўсё добра. Тады ты і ў цемры мяне адчуеш. Я буду паўсюль — куды ты ні глянеш. Калі галодныя падымуцца на змаганне за кавалак хлеба, я з імі буду. Дзе палісмен замахнецца дубінкай, там буду я. Калі Кейсі ведаў, што гаворыць, значыць, я буду і з тымі, хто не сцерпіць і закрычыць… Я буду разам з дзецьмі смяяцца і радавацца, калі, прагаладаўшыся, яны прыбягуць дамоў і ўбачаць на стале вячэру. І калі нашы людзі будуць есці тое, што яны самі вырасцілі, будуць жыць у дамах, якія самі пабудавалі, — там буду і я. Разумееш? Божа мой, я загаварыў зусім як Кейсі! Гэта таму, што многа пра яго думаю. Часам мне здаецца, што я бачу яго перад сабой.

— Не разумею, пра што ты гаворыш. Не разбяруся.

— Я таксама яшчэ не зусім разабраўся, — сказаў Том. — Такія ў мяне думкі. Калі сядзіш на адным месцы, столькі ўсяго ў галаву лезе. Табе час ужо вяртацца, ма.

— Дык ты грошы вазьмі.

Том памаўчаў.

— Добра, — сказаў ён.

— Том, а потым… калі ўсё ўляжацца, ты вернешся? Ты знойдзеш нас?

— Ну вядома, знайду. А цяпер ідзі. Дай руку. — Том памог маці знайсці выхад. Пальцы яе моцна ўчапіліся ў яго запясце. Ён адвёў убок вецце і вылез за ёю. — Дойдзеш да поля, ідзі краем да явара, а там пераходзь рэчку. Бывай.

— Бывай, — сказала маці і шпарка пайшла прэч. У вачах у яе стаялі слёзы, але яна не плакала. Яна ішла праз зараснік, не тоячыся, пад яе нагамі шумна шамацела лісце. З цёмнага неба пасыпаў дождж, рэдкія, буйныя кроплі цяжка пляскалі па сухім лісці. Маці спынілася, пастаяла ў мокрым гушчары і павярнула назад — зрабіла тры крокі да вялікай купы ажынніку і раптам рэзка павярнула і пайшла ў лагер. Перабраўшыся цераз рэчку, яна выйшла да маставой трубы і па насыпе паднялася на шашу. Дождж сціх, але хмары засцілалі неба. Раптам яна пачула за спінай крокі і апасліва абярнулася. На дарозе цьмяна памільгваў агеньчык кішэннага ліхтарыка. Маці пайшла далей, Неўзабаве яе дагнаў нейкі чалавек. З далікатнасці ён не пасвяціў ёй у твар, а скіраваў прамень ліхтарыка на зямлю.

— Добры вечар, — павітаўся чалавек.

— Добрага здароўя, — адказала маці.

— Відаць, дажджы пачынаюцца.

— Не хацелася б. Спыніцца збор бавоўны. А нам трэба збіраць.

— І мне таксама трэба. Вы з гэтага лагера?

— Так, сэр.

Яны ішлі ў нагу.

— У мяне дваццаць акраў пад бавоўнай. Я крыху запазніўся з сяўбой, але цяпер бавоўна паспела ўжо. Дай, думаю, схаджу ў лагер, можа, зборшчыкаў знайду.

— Знойдзеце, вядома. У нас збор ужо да канца падыходзіць.

— Вось і добра. Да мяне ўсяго адна міля адсюль.

— Нас шасцёра, — сказала маці. — Трое мужчын, я і двое дзяцей.

— Я павешу аб'яву. За дзве мілі ад лагера на гэтай шашы.

— Мы раніцай прыедзем.

— Толькі каб дажджу не было.

— Ага. Дваццаць акраў абабраць нядоўга.

— Чым хутчэй, тым лепш. Запазнілася мая бавоўна. Зацягнуў я з пасадкай.

— А колькі вы плаціце, містэр?

— Дзевяноста цэнтаў.

— Мы пойдзем на збор. Кажуць, у наступным годзе семдзесят пяць будуць плаціць, а то і шэсцьдзесят.

— Я таксама такое чуў.

— Дабром гэта не скончыцца, — сказала маці.

— Вядома. Я сам ведаю. У такой драбязы, як я, выбару няма. Плату ўстанаўлівае Асацыяцыя, а з ёю не лічыцца нельга. Не палічышся — прапала твая ферма. На дробных гаспадароў увесь час наступаюць.

Яны падышлі да лагера.

— Мы пойдзем да вас, — сказала маці. — У нас тут бавоўны зусім ужо мала засталося. — Яна збочыла да крайняга вагона і паднялася па сходках. Цьмянае святло ліхтара кідала змрочныя цені навокал. Бацька, дзядзька Джон і трэці — пажылы мужчына сядзелі на кукішках, прыхінуўшыся да сцяны.

— Хэло, — сказала маці. — Добры вечар, містэр Уэйнрайт.

Уэйнрайт падняў галаву. Рысы твару ў яго былі тонкія, быццам вытачаныя, вочы сядзелі глыбока пад густымі брывамі. Мяккія сівыя валасы адлівалі блакітам. Чэрненае срэбра барады закрывала яго скулы і падбародак.

— Вечар добры, мэм, — адказаў ён.

— Заўтра пойдзем на збор, — паведаміла маці. — Каля мілі на поўнач адсюль. Дваццаць акраў.

— Відаць, лепш паехаць на грузавіку, — сказаў бацька. — Раней прыедзем — больш збяром.

Уэйнрайт парывіста ўскінуў галаву:

— А што, калі і нам пайсці?

— Канешне. Мы з гаспадаром разам ішлі сюды. Яму патрэбны зборшчыкі.

— Тут ужо мала што засталося. Другі раз амаль няма чаго збіраць. Нічога не заробіш. З першага разу ўсё падчыстую бяруць.

— Вы з намі можаце паехаць, — прапанавала маці. — Бензін папалам.

— Вось гэта па-сяброўску, мэм.

— І нам і вам выгада, — сказала маці.

Бацька сказаў:

— У містэра Ўэйнрайта праблема — прыйшоў да нас на раду. Мы тут сядзелі, разважалі.

— А што такое?

Уэйнрайт апусціў вочы.

— Ды вось Эгі, — сказаў ён. — Падрасла дзяўчына… шаснаццаты год канчаецца, зусім дарослая стала.

— Эгі ў вас прыгожанькая, — сказала маці.

— А ты перш паслухай, — абарваў яе бацька.

— Эгі і ваш Эл кожны вечар гуляюць. Эгі дзяўчына здаровая, нармальная, ёй мужа трэба, а то бяды чакаць нядоўга. У нас у сям'і ніколі нічога такога не было. А цяпер мы жывём у нястачы. Вось мы з місіс Уэйнрайт і непакоімся. Што, калі бяда з ёю здарыцца?

Маці расклала матрац і села на яго.

— Яны разам гуляць пайшлі? — запыталася яна.

— Заўсёды разам, — адказаў Уэйнрайт. — І так кожны вечар.

— Гм… Што ж, Эл хлопец добры. Пеўнік — гэта ў ім трохі ёсць, але хлопец ён добры, стойкі. Я лепшага сына і не хацела б.

— На Эла мы і не скардзімся! Як чалавек ён нам падабаецца. Але чаго мы з жонкай баімся… разумееце, Эгі ўжо дарослая дзяўчына. Вось мы куды-небудзь адлучымся ці вы, а вернемся і… Што тады? У нас у сям'і такой ганьбы ніколі не было.