Джон Стейнбек – Гронкі гневу (страница 106)

— Так хочацца, каб людзі зразумелі. Каб яны зразумелі, што забяспечыць сябе мясам можна толькі так… А, чорт! Падчас такая бярэ мяне стома… Страшэнная стома. Быў з намі ў камеры чалавек адзін. Пры мне яго пасадзілі. Усё хацеў саюз стварыць. У адным месцы ўдалося. Ды неўзабаве наляцелі малойчыкі з «Камітэта пільнасці». І ведаеш, што было? Тыя самыя людзі, якім ён хацеў памагчы, адштурхнулі яго. Не пажадалі знацца з ім. Баяліся паказацца разам з ім. «Ідзі ад нас, — сказалі. — З табой бяды не абярэшся». У турме ён моцна перажываў. А неяк раз кажа: «Не так ужо і кепска, калі гісторыю ведаць. Вазьмі французскую рэвалюцыю — усім, хто яе задумаў, галовы паадсякалі. І так заўсёды было, — кажа. — Зусім натуральна — як дождж з хмарнага неба. Але ж не дзеля забавы ўсё гэта робіш — іначай не можаш. Такая ўжо ў цябе натура. Вось Джордж Вашынгтон. Арганізаваў рэвалюцыю, а пасля ўся сволач на яго апалчылася. І з Лінкальнам тое самае — смерцю яму пагражалі. Натуральна, як дождж».

— Ніякавай забавы тут і блізка няма, — пагадзіўся Том.

— Ясна, няма. А яшчэ ён нам у турме гаварыў: «Ва ўсякім разе, ты стараешся як можаш. Галоўнае, кажа, каб кожны раз рабіць хоць адзін маленькі крок наперад; можа, калі крыху і адступіш, але ніколі не будзе поўнага вяртання назад. Гэта лёгка даказаць, кажа, і гэтым усё апраўдваецца. А значыць, дарэмна нічога не робіцца, хоць часам так можа здацца».

— Усё гаворыш, — сказаў Том. — Гаворыш, гаворыш… Вось вазьмі брата майго — Эла. Ён толькі і ведае, што за дзеўкамі ганяцца. Да астатняга яму справы няма. Дні праз два і тут падчэпіць якую. Цэлымі днямі ў яго толькі адно наўме, начамі можа гэтым займацца. Пляваць ён хацеў на нейкія там крокі — што наперад, што назад, што ўбок.

— Натуральна, — сказаў Кейсі. — Правільна. Ён робіць тое, што яму належыць. І ўсе мы так.

Чалавек, што сядзеў перад палаткай, адкінуў брызентавую полку.

— Нешта не падабаецца мне, каб на яго ліха, — сказаў ён.

Кейсі вызірнуў з палаткі.

— Што там у цябе?

— Ды сам не ведаю. Не па сабе мне. Раз-пораз насцярожваюся, як кошка.

— Дык што ж там такое?

— Сказаць не магу. Раптам здасца, быццам пачую нешта, а прыслухаюся — нічога.

— Проста пужлівы стаў, — сказаў сухенькі стары, падняўся на ногі і выйшаў. Праз момант ён усунуў галаву ў палатку: — Вялікая чорная хмара праплывае. Навальнічная. Вось ад чаго яму не па сабе — ад электрычнасці. — Ён знік у цемры. Астатнія двое ўсталі і выйшлі з палаткі.

Кейсі сказаў Тому:

— Усім ім не па сабе. Палісмены не перастаюць гразіцца дух з нас выбіць і выгнаць з іхняй акругі. А мяне важаком лічаць, бо я шмат гавару.

У палатку зноў зазірнуў маршчыністы твар:

— Патушы ліхтар, Кейсі. І выйдзі. Тут нешта нядобра.

Кейсі прыкруціў кнот. Агеньчык нырнуў у шчыліну, успыхнуў і патух. Прапаведнік навобмацак выйшаў з палаткі. Том — за ім.

— Што такое? — ціха запытаўся Кейсі.

— Не магу сказаць. Вось паслухай.

Безупыннае кваканне жаб злівалася з цішынёй. Сухі, рэзкі строкат цвыркуноў. Але на гэтым фоне чуліся і іншыя гукі — быццам крокі па дарозе, шэлест кустоў уздоўж рачулкі і пахрустванне пясчаных камякоў на яе беразе.

— Нешта нічога не разбяру. Падманліва. Гэта проста ад нерваў, — супакойваў людзей Кейсі. — У нас ва ўсіх нервы напружаныя. Не, нічога такога не чую. А ты, Том?

— А я чую, — адказаў Том. — Ага, чую… Па-мойму, нас акружаюць. Давайце лепш пойдзем адсюль.

Маршчыністы стары шапнуў:

— Пад мост… вунь туды. Шкада толькі палатку пакідаць.

— Пайшлі, — сказаў Кейсі.

Яны ціха пасунуліся па беразе рачулкі да моста. Перад імі паўстаў чорны пралёт — як пячора. Кейсі прыгнуўся і пайшоў пад арку, Том — следам. Ногі іх бязгучна ступілі ў ваду. Яны прайшлі футаў трыццаць, дыханне іх ціхім рэхам аддавалася пад скляпеннем. Яны выйшлі на другі бок і выпрасталіся.

Раптам крык:

— Вунь яны! — Два пучкі святла ад электрычных ліхтароў упалі на іх, уткнуліся ім у твары, асляпілі іх. — Стой, ні з месца! — Галасы ішлі з цемры. — Гэта ён! Лабасты вырадак. Ён самы.

Кейсі, як сляпы, глядзеў на святло. Ён цяжка дыхаў.

— Паслухайце, — сказаў ён. — Вы не ведаеце, што творыце. Вы дзяцей хочаце замарыць голадам.

— Маўчаць, чырвоная сволач!

На святло выйшаў грузны, прысадзісты чалавек. У руцэ ён трымаў новенькае белае дзяржальна ад кіркі.

Кейсі паўтарыў:

— Вы не ведаеце, што творыце.

Чалавек замахнуўся дзяржальнам. Кейсі нырнуў уніз. Цяжкая палка з глухім трэскам ударыла яго па скроні. Кейсі адваліўся ўбок, у цемру.

— Госпадзі, Джордж! Ты, няйначай, забіў яго!

— Пасвяці, — сказаў Джордж. — Таму як і трэба, сволачы. — Пучок святла ўпаў уніз, пашнарыў па зямлі і асвятліў размажджэраную галаву прапаведніка.

Том паглядзеў на Кейсі. Вузкі пучок святла выхапіў з цемры масіўныя ногі Джорджа і новую белую ручку ад кіркі. Том скокнуў моўчкі. Ён выхапіў палку ў Джорджа з рук. Першы ўдар — ён зразумеў адразу — не трапіў у цэль, прыйшоўся па плячы, але другі раз цяжкая палка з усяе сілы апусцілася на галаву, і, калі чалавек паваліўся, на яе абрынуліся яшчэ тры ўдары. Пучкі святла загойсалі з боку ў бок. Пачуліся крыкі, тупат ног, трэск кустоўя. Том стаяў над распластаным на зямлі целам. І раптам — слізгатлівы ўдар па галаве. Тома нібы працяло токам. Ён пабег уздоўж ручая, нізка прыгнуўшыся. Ззаду заплёхалі па вадзе ногі. Том крута збочыў і, прадзіраючыся між кустоў, забраўся ў самы гушчар яданоснага сумаху. Там, прыпаўшы да зямлі, замёр. Крокі набліжаліся, святло электрычных ліхтароў прасвечвала ручай да самага дна. Том паўзком падняўся па адхоне і апынуўся ў фруктовым садзе. Крыкі даносіліся і сюды. Яго шукалі ўнізе, каля ручая. Том нізка прыгнуўся і пабег напрасткі па садовых градах, і камякі зямлі расціскаліся пад яго нагамі, ляцелі ў бакі. Наперадзе ён разгледзеў кустоўе, якое акаймоўвала арашальную канаву. Ён пралез праз жываплот, прадраўся праз вінаграднік і кусты ажыны. Там, хрыпла дыхаючы, лёг на зямлю. Твар і нос у яго анямелі. Нос быў разбіты, па падбародку тонкім струменьчыкам сцякала кроў. Ён ляжаў ніцма, пакуль не праяснілася ў галаве. І тады паволі папоўз да краю канавы. Абмыў твар халоднай вадой, адарваў шматок ад падола сваёй сіняй кашулі і прыклаў да параненай шчакі і да носа. Востры боль апёк яго твар.

Навальнічная хмара адплыла ўжо на край небасхілу — чорная пляма на зорным небе. Зноў запанавала начная цішыня.

Том ступіў у ваду і адразу страціў апору пад нагамі. Разы два ўзмахнуўшы рукамі, ён пераплыў канаву і з цяжкасцю вылез на другі бераг. Мокрая адзежа прыліпла да цела. Ён з плёскатам зрабіў некалькі крокаў, у чаравіках хлюпала вада. Том сеў, зняў чаравікі, выліў з іх ваду. Потым выціснуў ваду ўнізе з калашын, зняў пінжак і выкруціў яго.

Наперадзе, каля шашы, па зямлі скакалі агні электрычных ліхтарыкаў — яго шукалі ў прыдарожных канавах. Асцярожна ступаючы, Том пайшоў па скошаным лузе. У чаравіках ужо не хлюпала. Ён наўздагад пакіраваў на другі край пакошы і нарэшце выбраўся на грунтавую дарогу. Крадучыся, ён падышоў да прамавугольніка лагера.

Вартавы, пачуўшы шоргат, крыкнуў:

— Хто ідзе?

Том упаў на жывот і замёр, промень святла слізгануў над ім. Том бясшумна падпоўз да свайго доміка. Рыпнулі завесы дзвярэй. Пачуўся голас маці — спакойны, цвёрды, не заспаны:

— Хто тут?

— Я, Том.

— Ты б ужо спаць клаўся. Эла яшчэ няма.

— Пэўна, дзеўку знайшоў.

— Ідзі кладзіся, — ціха сказала маці. — Вунь там, каля акна.

Том знайшоў свой матрац і раздзеўся дагала. Ён ляжаў пад коўдрай і калаціўся ўсім целам. Анямеласць у разбітым твары праходзіла, і боль цяпер разліваўся па ўсёй галаве.

Толькі праз гадзіну вярнуўся Эл. Ён асцярожна падышоў да Тома і наступіў на яго мокрую адзежу.

— Тсс… — прашаптаў Том.

Эл шэптам запытаўся:

— Не спіш? Дзе ты так прамок?

— Тсс… Раніцай скажу.

Бацька перавярнуўся на спіну, гучна запыхкаў і захроп.

— Які ты халодны, — сказаў Эл.

— Тсс… Спі. — Маленькае акенца шэрым квадратам выступала з цемры.

Тома сон не браў. Нервы на твары ажылі і занылі, балела скула, разбіты нос распух, у ім затахкаў такі моцны боль, ад якога, здавалася, усё цела скаланаецца і падскоквае. Том глядзеў на маленькі квадрат акна, бачыў, як паволі праслізгваюць і знікаюць за аконнай рамай зоркі. Час ад часу да яго слыху даносіліся крокі вартавых.

Нарэшце недзе далёка заспявалі пеўні, акно крыху пасвятлела. Том дакрануўся кончыкамі пальцаў да апухлага твару, і Эл, патрывожаны гэтым рухам, застагнаў і замармытаў у сне.

І вось стала віднець. У прыціснутых адзін да аднаго доміках абудзілася жыццё — пачуўся трэск сушняку, бразганне патэльняў. Маці раптам прыўзнялася і села на матрацы, і ў пашарэлым змроку пакоя Том разгледзеў яе твар, ацёклы ад сну. Яна скіравала позірк на акно і доўга глядзела. Потым адкінула коўдру і знайшла рукой сукенку. Седзячы, яна накінула яе на галаву, падняла рукі, і сукенка ўпала да пояса. Маці паднялася, апусціла сукенку да шчыкалатак і, асцярожна ступаючы босымі нагамі, падышла да акна. Так, гледзячы, як паступова святлее за акном, яна спрытнымі пальцамі распляла валасы, разраўняла пасмы і зноў запляла іх. Склаўшы рукі на грудзях, яна яшчэ крыху пастаяла нерухома. Святло з акна падала на яе твар. Яна павярнулася, бязгучна прайшла між матрацаў і ўзяла ліхтар. Скрыгатнуўшы, падняўся шчыток, і яна паднесла запалку да кнота.