Дархан Дюсембеков – Қылмыстық процесте бизнесті қорғау (страница 5)

Менің клиентім Мәскеуге кетуге мәжбүр болады. Ол сол жақта болғанда, тергеу кезінде, барлығы кінәні соның мойнына жүктейді. Осы кезде оның адвокаты болмаған, клиентке іздеу жарияланған, Мәскеуде ұсталып, Алматыға экстрадицияланған. Бұл процедура шамамен бір жарым жылға созылды. Оның қатерлі ісік ауруына шалдыққанына байланысты оның бұлтартпау шарасы қамаудан басқа түрге ауыстырылды. Дәл осы уақытта іске мен қосылдым. Бізді іс материалдарымен таныстырып, оны сотқа жіберді. Өйткені қылмыстық іс тапсырыс беруші мен мердігер, яғни менің клиентімнің фирмасы арасындағы қарым-қатынас әлі аяқталмаған кезде тергелген. Ал іс сотқа жіберілгенше жағдай өзгеріп, олардың арасында татуластыру жұмыстары жүргізіліп, жұмыс актілеріне қол қойылды. Яғни, бір-бірінің үстінен арыз-шағым болмаған. Айтпақшы, клиентке ұрлықтан басқа көптеген баптар бойынша айыптар тағылған. Бұл жалған кәсіпкерлік, алаяқтық, салық төлеуден жалтару және ұйымдасқан қылмыстық топқа қатысу.

Іс тергеуден прокуратура арқылы сотқа өтіп жатқанда, қорғаушы тарап сұрау салу арқылы қосымша 10 томдық материалдар жинап, оларды сотқа өтініш берген кезде іске қостық. Бұл контрагенттермен келісімшарттар, салыстыру актілері, орындалған жұмыстар, жұмыс жасаған қосалқы мердігерлердің түсіндірмелері болды. Сот шамамен 5 айға созылды. Оған ұрланған деп есептелген қаражаттың шын мәнінде құрылыс алаңына жіберілгенін дәлелдеу қажет болды. Нәтижесінде біз әр теңге үшін есеп бердік.

Жалған кәсіпкерлікке келетін болсақ, мұнда да біз клиент құрған компаниялар жалған кәсіпорын емес деген құжаттарды ұсындық. Сотқа осы компаниялардың директорлары мен құрылтайшылары келді, олар сотқа құрылысқа дейін клиентімді танымағандарын, олардың компаниялары бұдан бұрын құрылғанын, компанияларында ондаған адам жұмыс істейтінін хабарлады.

Айта кетері, қазір жалған кәсіпкерлік бойынша 215-бап қылмыссыздандырылған, яғни ол Қылмыстық кодексте жоқ. Менің ойымша, бұл мемлекеттің дұрыс прогрессивті қадамы, өйткені бір кездері көптеген кінәсіз кәсіпкерлер мен биз- несмендер негізсіз қылмыстық процестің шеңберіне кірді, бұл дегеніміз күйзеліс пен шығындар. Алайда контрагенттер үшін өзінің жеке белгілері мен салдарлары бойынша ұқсас басқа бап қалды – ҚР ҚК 216-бабында көзделген жұмыстарды іс жүзінде орындамай, қызметтер көрсетпей, тауарларды тиеп-жөнелтпей шот-фактураларды жазып беру бойынша іс-әрекеттер жасау.

Сонымен аталған іске қайта орала отырып, біз алаяқтықты клиенттің тапсырыс берушімен шартқа қол қоюға қатысы жоқ, жалдамалы қызметкер болуымен жеңгенімізді атап өткен жөн. Шарттың өзі де, ол бойынша міндеттемелер де орындал- ған. Сотқа қорғау өтініші бойынша тапсырыс беруші клиентке ешқандай шағымдары жоқ және осыған дейін болмаған да деп мәлімдеме берді, тараптар қол қойған орындалған жұмыс актісі бар. Әрине, ешқандай ұйымдасқан қылмыстық топ туралы сөз болуы мүмкін емес еді, өйткені оған басқа ешкім тартылмаған, іс бойынша басқа қатысушылар болған жоқ.

Бірақ ол салық төлеуден жалтарғаны үшін сотталды. Бір жарым жыл қамауда болды, өйткені, бұл үшін біреу жауап беруі керек еді. Сондықтан прокурорды масқара етпеу үшін оны салық төлеуден жалтарған деп тапты. Дәл сол кезде амнистия болды. Соған байланысты оған қамауда отырудың қажеті болмады. Сонымен қатар бастапқыда іс қозғайтындай еш бір себеп болған жоқ. Сондықтан кәсіпкерге мемлекетпен байланысу қауіпті.

Бұл жағдайда клиентім жұмыс істеген компанияда шеге- лер, болттар, шпалдар, рельстер және т.б. жеткізетін жүздеген қосалқы мердігерлер болды. Бұл компаниялардың кейбірінде бір ғана адам жұмыс істеді. Сондықтан бұл құқық қорғау органдарының қызметкерлері арасында орынды күдік тудырды. Бұл микрокомпаниялар тауарды жеткізгендерін айтты, бірақ оны қайдан алғанын құжаттай алмады. Одан кейін материалдар нақты қабылданған қоймалардан айғақтарды көрсетуге тура келді. Бұған қорғаныс тарапының көп уақыты кетті. Бұл фирмалардың жалған кәсіпорындар ретінде немесе оларды тіркеу сот актілерімен жарамсыз деп танылмағаны сәттілік болды.

Сондай-ақ сотта компания қызметкерлері, контрагенттер тергеуде бергеннен басқа куәліктер берді. Олар айыптау тарапынан оларға қысым көрсетілгенін мәлімдеді.

Сондықтан кәсіпкерлер алаяқтық және басқа да экономикалық баптар бойынша қылмыстық қудалау орбитасына түспеуі үшін «тазалық» ережелерін сақтау қажет. Олардың ішінде контрагенттерді жан-жақты тексеру регламентін жасау, лауа- зымдық нұсқаулықтар, бухгалтериядағы тәртіпті қадағалау, қызметкерлерді тергеу әрекеттері кезінде құқық қорғау органдарымен өзара іс-қимыл кезінде мінез-құлық қағидаларына үйрету, ағымдағы шаруашылық қызметтің қылмыстық- құқықтық тәуекелдеріне аудитті (заң аудиті) тұрақты жүргізу қажет.

Контрагентті тексеру регламентіне мынадай мәселелерді анықтау кіреді: болашақ контрагенттің беделі, материалдық базасы, жұмыс тәжірибесі, сот даулары, атқарушылық іс жүргізулер бар ма, қызметкерлерінің болуы және т.б.

Бұл ақпаратты қажетті орынға барып тексеру ұсынылады.

Әрі қарай жағдайды осы немесе басқа іс тұрғысынан қарау керек. Бір жағдайда жасаған әрекеттер, екіншісінде жұмыс істей алмайды. Мысалы, кәсіпкер келісімшарт бойынша жұмысты толық орындағанын нақты біледі, барлық растайтын құжаттар және құқық қорғау органдарымен өткір қақтығыстың алдын алу мүмкіндігі бар. Содан соң адвокатпен жұмыс істегеннен кейін, заңдық тексеруден өткеннен кейін өзіңіздің позицияңызды қайда көрсетуге, жүргізілген жұмыстың дәлелдерін сипаттауға және құжаттарды өз еркімен беруге болатын уақытты, күнді және шын мәнінде кінәсіздігіңіздің дәлелдерін сұрай аласыз.

Мысалы, тәжірибемде ақша қаражатын қосып жазу жолымен жымқырған әкімдік қызметкерлері тартылған бір іс болды. Менің клиентім әкімдікпен келісімшарт бойынша түрлі мерекелік іс-шаралар өткізген. Оның қолында орындалған жұмыстардың актілері ғана емес, сонымен қатар сатып алынған киіз үйлер, ән салған әншілер, ойнаған музыканттар фотосы мен бейне есебі де болды.

Кейін белгілі болғандай, әкімдік қызметкерлері басқа деректемелер, клиентімнің жалған қолы тұрған қосымша келісімшарттарды қолдан жасаған. Осылайша біз тергеу әрекеттеріне шамамен алты ай бойы бардық. Бастапқыда менің клиентіме деген көзқарас өте жағымсыз болды деп айта кетейін. Бірақ онымен бірнеше күн бұрын дайындаған егжей-тегжейлі жауап алу, сондай-ақ біз ұсынған құжаттар клиентіме іс бойынша куәгер болып қалуға көмектесті. Ал әкімдік қызметкерлері түрлі мерзімге бас бостандықтарынан айырылды.

Сонымен қатар тергеуші адвокаттың ойынын қабылдамай, байланысқа түспей және іс бойынша ақпарат бөлісуден қашатын кездер болады. Мысалы, тәжірибемде клиент халықаралық компанияның қосалқы мердігері бола отырып, үлкен тапсырысты орындаған, ал ол компания өз кезегінде министрліктердің бірінен орындауға тапсырыс алған жағдай болды. Алайда шартта көрсетілген мерзімде өз міндеттемелерін

орындамаған, IT платформа жұмыс істемеген. Сотқа дейінгі тергеу басталды, іс өте шулы болды, вице-министрлердің бірі қамауға алынды.

Осылайша, менің клиентім үшін іс қауіпті бағытқа айналды, өйткені олар оны да қоса қамауға алуы мүмкін еді. Шетелдік компанияның директорларын, әрине, Еуропа елдерінің бірін- де орналасқандықтан толыққанды тарта алмайтын еді. Тергеу тарабын көзге көрінгендей бәрі оңай емес екеніне және менің қорғауымдағы адам өз міндеттемелерін адал орындағанына сендіру үшін тез әрекет ету керек болды.

ҚР ҚПК 122-бабы 3-бөлігінің 4-тармағына сәйкес, ҚПК-де белгіленген тәртіппен сотқа дейінгі тергеп-тексеруге немесе сот талқылауына қатысуға жіберілген қорғаушы, жәбірленушінің өкілі Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді жария етпеу туралы тәртіпті сақтай отырып, шарттық негізде маман тарту арқылы жәбірленушіні қорғауды, оның мүдделерін білдіруді жүзеге асыру үшін қажетті мәліметтерді алуға құқылы. Осы құқықты пайдалана отырып, адвокаттық сұраумен маманға жүгіндім және одан клиентім қандай соманы алғаны және оларды қайда жұмсағаны туралы қорытынды жасауды өтіндім. Бірнеше күннен кейін аудитор маған толық және айқын мәлімет берді. Келіп түскен ақшаның барлығы жобаға кеткені, тапсырыс беруші 80 адамды жұмыспен қамтып, бөгде ұйымдармен бірқатар келісімшарттар жасалғаны, бұл да міндеттемелердің орындалуына ықпал еткені белгілі болды. Бұдан шығатыны, өз тарапынан клиент міндеттемелерін толығымен орындады, ал тапсырыс берушінің өзі министрлік атынан қосымша деректер ұсынбағандықтан, оларды беруден бас тартқандықтан платформа жұмыс істемеген. Маманның қорытындысын алғаннан кейін мен жедел-тергеу тобының жетекшісіне осы актіні қосып қана қоймай, клиент пен оның қызметкерлерінен жобаны орындау үшін жауап алу туралы өтініш білдірдім. Аудиторлық қорытындының бағыты уақтылы болды, өйткені тергеушілердің өздері жобаны сәл басқаша түсінді және біз кейінгі жауап алу кезінде бәрін түсіндіре алдық.

Қорғау стратегиясын дұрыс құру үшін клиенттің қорғаушыға барлығын сол қалпында айтып бергені тиімдірек. Менде бұрынғы салық қызметкерін алаяқтық үшін тартқан бір іс болды. Ол бұрынғы әріптесіне беру үшін кәсіпкерден ақша алған. Менімен әңгімелесу кезінде ол бұл фактіні жоққа шығарды. Сондықтан қорғаныс стратегиясы оның кінәсіздігін барлық жолмен дәлелдеу болды. Тек тергеудің соңына қарай маған оның жәбірленушімен сөйлескен аудиожазбасын тыңдауға рұқсат етілді, одан клиентім салық қызметкеріне аудару үшін ақшаны шынымен де алып кеткені анықталды. Жарты жолда қорғау шебін өзгертуге, жәбірленушіге өтемақы төлеуге, прокурордан процестік келісім түрінде процессуалдық келісім жасауды сұрауға тура келді. Бірақ тым кеш болды, прокурор қыңырлық танытып, бізбен бұл процессуалдық келісімді жасасудан бас тартты. Алайда, менің ойымша, кінәні мойындау туралы мәміле жасау үшін ҚР ҚПК 612 және 613-баптарында көзделген барлық критерийлер болғанымен, прокурордың мәміледен бас тартуы негізсіз болды. Бірақ мұнда, олар айтқандай, тергеу барысында белсенді қарсылыққа байланыс- ты прокурордың дұшпандығын көрсететін психологиялық аспект көп. Мұның бәрінің алдын алуға болатын еді, өйткені тергеудің басында прокуратурамен келісуге және қылмыстық қудалауды тоқтату үшін салық қызметкеріне қарсы куәлік беруге мүмкіндік болды. Жалпы, сот клиентіме ең төменгі жазаны берді, 6 жылға бас бостандығынан айырудың орнына клиентке 2 жыл тағайындады. Көріп отырғаныңыздай маған клиент алдымен шындықты айтқанда оқиғалардың даму сце- нарийі басқаша болуы мүмкін еді.